Akarsular, yeryüzünde aşındırma, taşıma ve biriktirme yapan dış kuvvetlerden bir tanesidir. Akarsuyun yatağı içerisinde meydana getirdiği büklümlere menderes adı verilir. Menderesler, genellikle S harfine benzemektedir.
Akarsular, eğimin az olduğu yerlerde menderesler oluşturur. Akarsuyun eğimi azaldıkça hızı da azalır. Bu durumda akarsuyun aşındırma gücü de azalır. Akarsuyun aşındırma gücünün azalması, yatağının derinleşmesini engeller. Bunun yerine akarsuyun yatağı genişlemeye başlar. Akarsuyun yatağı genişledikçe, akarsuyun akış yönü de değişmeye başlar. Akarsuyun akış yönü değiştikçe, yatağının bir tarafı daha fazla aşınırken, diğer tarafı daha fazla birikir. Bu şekilde akarsuyun yatağı içerisinde büklümler oluşur.
Akarsuların menderes oluşturmasında etkili olan diğer faktörler şunlardır:
-
Yer şekilleri: Akarsuların aktığı arazinin düz veya engebeli olması, akarsuyun eğimini ve hızını etkiler. Düz arazilerde akarsuyun eğimi ve hızı azalırken, engebeli arazilerde akarsuyun eğimi ve hızı artar. Düz arazilerde akarsular daha kolay menderes oluştururken, engebeli arazilerde akarsular daha zor menderes oluşturur.
-
Kayaç yapısı: Akarsuların aktığı kayaçların sertliği veya yumuşaklığı, akarsuyun aşındırma gücünü etkiler. Sert kayaçlar akarsuyu daha zor aşınırken, yumuşak kayaçlar akarsuyu daha kolay aşınır. Yumuşak kayaçlardan oluşan arazilerde akarsular daha kolay menderes oluştururken, sert kayaçlardan oluşan arazilerde akarsular daha zor menderes oluşturur.
-
Yağış miktarı: Akarsuların taşıdığı su miktarı, yağış miktarına bağlı olarak değişir. Yağış miktarının fazla olduğu yerlerde akarsular daha çok su taşırken, yağış miktarının az olduğu yerlerde akarsular daha az su taşır. Su miktarının fazla olduğu yerlerde akarsuların hızı ve aşındırma gücü artar. Su miktarının az olduğu yerlerde ise akarsuların hızı ve aşındırma gücü azalır. Su miktarının az olduğu yerlerde akarsular daha kolay menderes oluştururken, su miktarının fazla olduğu yerlerde akarsular daha zor menderes oluşturur.
Türkiye’de menderes oluşumuna uygun olan bölgeler şunlardır:
-
İç Anadolu Bölgesi: Bu bölgede iklim kurak veya yarı kuraktır. Yağış miktarı azdır. Bitki örtüsü cılızdır. Zemin yapısı yumuşak kayaçlardan oluşmaktadır. Bu nedenle bu bölgedeki akarsular eğimin az olduğu yerlerde menderesler oluşturur. Örneğin, Kızılırmak, Sakarya, Porsuk ve Konya Ovası’ndaki akarsular menderesli akarsulardır.
-
Güneydoğu Anadolu Bölgesi: Bu bölgede iklim kurak veya yarı kuraktır. Yağış miktarı azdır. Bitki örtüsü cılızdır. Zemin yapısı yumuşak kayaçlardan oluşmaktadır. Bu nedenle bu bölgedeki akarsular eğimin az olduğu yerlerde menderesler oluşturur. Örneğin, Fırat, Dicle, Ceyhan ve Harran Ovası’ndaki akarsular menderesli akarsulardır.
