“Sergüzeşt,” Tanzimat Dönemi yazarlarından Samipaşazade Sezai tarafından yazılmış bir romandır. Bu eser, romantizmden realizme geçişte bir köprü işlevi görür ve aynı zamanda köleliğe dikkat çeken bir başkaldırıyı simgeler. İşte hikayenin özeti:
Kafkasya’da bir köyde Dilber adında küçük bir kız, köle tacirlerinin eline düşer ve İstanbul’a getirilir. Dokuz yaşındaki güzel kız, Mustafa Efendi isimli bir subaya satılır. Evin hanımı sert ve huysuzdur; Dilber’e acı verir, ağır işleri ona yükler ve sık sık döver. Mustafa Efendi Erzurum’un bir ilçesine tayin edilince, Dilber’i elinden almak istemez ve bir bayiye satar.
Dilber’in sıkıntılı yılları geçer. Müzik, okuma ve ev işleri öğretilir. Sonra başka bir sahibe satılır. Bir paşa konağına düşer ve burada Asaf Paşa’nın ailesi tarafından iyi karşılanır. Ailenin oğlu Celal, Dilber’i model olarak kullanır ve aralarında yakınlaşma başlar. Ancak ebeveynler durumu öğrenince, kızı bir köle tüccarına satarlar ve Dilber konaktan uzaklaştırılır.
Celal olan biteni öğrenince üzüntüden yatağa düşer. Dilber’in yeni sahibi Mısırlı zengin bir adamdır. Onu haremine kapatmak isteyen bu adam, Dilber’i Mısır’a götürür. Genç kız hareme girmek istemediği için üst katta karanlık bir odaya kilitlenir. Dilber’i kurtarmak isteyen Hadım Cevher, gece yarısı odaya tırmanırken dengesini kaybeder ve düşerek ölür.
Dilber yalnız ve çaresiz kalır. İstanbul’a tek başına gidemeyeceğini anlar ve kendini Nil Nehri’ne atarak intihar eder. Bu roman, halkı eğitmeyi amaçlayan Tanzimat dönemi düşünce sisteminin kölelik kurumuna yönelik toplumsal eleştiriyi yansıtır ve Millî Eğitim Bakanlığı tarafından ortaöğretim kurumları için hazırlanan 100 Temel Eser arasında yer almaktadır.
