İlk Türk devletlerinde yönetim anlayışı, Türklerin yaşadıkları coğrafyanın şartları, kut anlayışı ve Türk cihan hâkimiyeti anlayışı şekillendirmiştir. Kut anlayışı, Türklerin devlet yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine ve kan bağıyla nesilden nesile aktarıldığına inanmalarıdır. Türk cihan hâkimiyeti anlayışı ise Türklerin dünyanın hakimi olma ve adaleti sağlama idealleridir.
İlk Türk devletlerinde yönetim anlayışının özellikleri şunlardır:
-
İlk Türk devletlerinde devlete il (el) denilirdi. İl kelimesi aynı zamanda barış anlamına da gelirdi. Devleti oluşturan unsurlar ise bağımsızlık (oksızlık), ülke (yaka), halk (kün) ve teşkilattı.
-
İlk Türk devletlerinde ikili yönetim anlayışı vardı. Ülke doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrılır, doğuyu kağan, batıyı yabgu yönetirdi. Yabgu genellikle kağanın kardeşi veya oğlu olurdu. Batı kanadının iç işlerinden sorumlu olur, dış işlerde kağana bağlı kalırdı.
-
İlk Türk devletlerinde hükümdarlar kağan unvanını kullanırdı. Kağanlar töre ve Gök Tanrı dini ile sınırlanan yetkilere sahipti. Kağanlar devlet işlerini toy adı verilen meclislerde görüşür, kurultay adı verilen büyük toplantılarda karar alırdı.
-
İlk Türk devletlerinde halkın katılımına önem verilirdi. Halkın görüş ve önerileri toy ve kurultaylarda dile getirilir, halkın rızası alınmadan önemli kararlar alınmazdı. Halkın refah ve mutluluğu devletin temel amacıydı.
