Geçmişte ailede olduğu gibi evlilik türlerinde de büyük bir çeşitlilik ortaya çıkmıştır. Evlilik türlerinin sınıflandırılmasında en çok kullanılan ölçütler eş seçimi, eş sayısı, yerleşim yeri ve otorite ilişkileri gibi özelliklerdir.
a. Eş Seçimine Göre Evlilikler
Eş seçimine göre endogami ve ekzogami olmak üzere iki tür evlilik söz konusudur. Endogami evlenen bireylerin eşlerini kendi akrabaları içinden seçmesidir. Akraba olmayan, tanımadık topluluklardan biriyle evlilik gerçekleştirilemez. Bu evlilik biçiminde genellikle ailenin kendi kız ve erkek çocuklarının hangi ailelerin kız ve erkek çocukları ile evlenecekleri daha önceden belirlenmiştir. Ekzogami ise bireylerin akraba çevresinin dışından bireylerle evlenmesidir.
b. Eş Sayısına Göre Evlilikler
Eş sayısına göre monogami ve poligami şeklinde iki evlilik tipi vardır. Monogami, bir kadınla bir erkeğin evliliğidir, tek eşlilik olarak da bilinir. Poligami ise bir erkeğin ya da kadının çok eşliliğidir. Poligami, polijini ve poliandri olmak üzere iki alt gruba ayrılır. Polijini, bir erkeğin birden fazla kadınla evliliğidir. Buna karşılık poliandri ise bir kadının birden fazla erkek ile evliliğine izin veren sistemdir. Yasa dışı olsa da hâlâ Anadolu’da polijini örneklerine rastlamak mümkündür. Bir kadının birden fazla erkekle evliliğini ifade eden poliandri ise daha nadir görülen bir evlilik modelidir. Özellikle kadınların erkeklerden az olduğu Hindistan’daki Todalar, Nepal’deki Nymialar (Nimya) vb. topluluklarda bu evlilik türü gözlenmektedir.
c. Eşlerin Kaldığı Çevreye Göre Evlilikler
Farklı kültürlerde birbirinden farklı yerleşme kuralları gözlenir. Eşin kaldığı çevreye göre evlilik tipleri temelde dört başlık altında incelenmektedir. Bunlar baba yanı yerleşme (patrilokal), ana yanı yerleşme (matrilokal), ayrı yerleşme (neolokal) ve iki taraflı yerleşmedir (bilokal). Baba yanı yerleşme, kadının ana baba evini bırakarak erkeğin ana baba ailesine katılmasıdır. Burada kadın, erkeğin ana babasının oturduğu haneye ya da onların yanı başındaki ayrı bir haneye yerleşir. Ana yanı yerleşme, erkeğin ana baba evini bırakarak kadının ailesinin yanına (aynı haneye veya yanı başındaki bir haneye) yerleşmesidir. Ayrı yerleşme, evli çiftin ana baba ailelerinden ayrı, onlardan bağımsız hatta uzak bir yere yerleşmesidir. İki taraflı yerleşme ise yeni evli çiftin ikamet edeceği yeri belirleyici bir göreneğin bulunmadığı toplumlarda gözlemlenir. Çiftin hangi tarafın ana baba ailesi yanında oturacağını ise ana baba ailelerinin birbirlerine oranla zenginlikleri, topluluktaki konumları ya da iki tarafın bu evlilik birliğine karşı tutumları belirler.
ç. Otorite İlişkilerine Göre Evlilikler
Kadın ve erkek ya da eşler arasındaki otorite kalıbını belirleyen temel faktörler toplumsal cinsiyet rolleri ve eşlerin kişilik özellikleridir. Geleneksel toplumların çoğunda erkek otoritesinin üstünlüğü görülür, buna patriyarki (ataerkillik) denir. Matriyarki (anaerkillik) adı verilen kadının otoritesinin üstünlüğü durumuna daha az rastlanır.
