Toplumsal tabakalaşma tarihsel ve toplumsal olarak dönemden döneme ve toplumdan topluma farklılıklar göstermektedir. Ancak bir eşitsizlik biçimi olarak toplumsal tabakalaşma her yerde vardır. İş bölümü, teknoloji ve üretimin gelişmediği toplumlarda tabakalaşma sistemi yaş ve cinsiyet temelinde oluşmaktadır.
Gelişmiş sanayi toplumları katı tabakalaşma sistemine sahip değildir ve bu toplumlarda eşitsizliğin bazı türleri azalmaktadır. Örneğin ırkından dolayı kimse köle olarak çalıştırılamaz. Tabakalaşmaya yol açan eşitsizlik olgusu genel bir olgu olup her toplulukta görülebilen bir olgudur.
Ancak geçmişten günümüze tabakalaşma yapısı, daha katı ve kapalı bir tabakalaşma yapısından her bireyin insan ve yurttaş haklarına eşit olarak sahip olduğu esnek bir tabakalaşmaya doğru değişiklik göstermiştir.
İnsanlığın tarihsel gelişim sürecinde ortaya çıkan üç tür tabakalaşma biçimi vardır.
Kapalı Tabakalaşma
Kapalı tabakalaşma, toplumsal tabakalar arası geçişin yasalar, gelenekler ve dinî kurallarla yasaklandığı sistemdir.
Bireyler doğumla birlikte belirli statülerin içine yerleştirilmiştir. Bireyler başarı ve yeteneklerinden ziyade ırk, renk, aile, gelenek vb. ölçütlere göre belirli tabakalar içinde yer alır. Örneğin Hindistan’da görülen kast sistemi ve 19. yüzyıla kadar görülen kölelik sistemi gibi.
• Kölelik sistemi: Köle, “hukuka ve geleneklere göre bir başkasının malı sayılan, hiçbir hakka sahip olmayan bir eşya” olarak tanımlanır. Eşitsizliğin en üst biçimidir.
Köle sahibi, emrindeki köleye her istediğini yapabilir ve bu davranışından dolayı hiç kimseye hesap verme durumunda değildir. Köleleri birbirine bağlayan ve koruyan hukuki bir temel yoktur. Köleler kendi aralarında evlenebilirler ancak köle sahibi kölenin ailesini istediği zaman satabilir. Köleler vatandaşlık hak ve hürriyetlerine sahip değildir.
• Kast sistemi: Hindistan toplum yapısı, toplumsal durumları, hak ve görevleri bakımından birbirinden tamamıyla farklı kastlara bölünmüştür. Kastlar birbirlerinden tamamıyla ayrılmış, birbiriyle evlenmeleri, bir kasttan diğerine geçmeleri kesin bir biçimde yasak olan kapalı tabakalardır. Belirli bir kasta bağlanma ırsidir, zorunludur ve sona ermesi mümkün olmayan daimî bir durumdur.
Hintlilerin inanışına göre dört çeşit kast vardır.
• Brahmanlar (Rahipler): Sisteminin en üstünde yönetici grubunda yer alırlar. Görevleri kutsal düzeni sürdürmektir.
• Kshatriyalar (Savaşçılar): Toplumsal düzeni korumakla görevli savaşçılar ve prenslerden oluşur.
• Vaishyalar (Vaişya): Esnaf ve zanaatkârlardan oluşur.
• Sudralar: İşçiler ve hizmetçilerden oluşur.
Paryalar, sistem dışına itilen hiçbir kasttan olmayan yukarıda verilen dört düzeydeki temel kastlara kabul edilmeyen sınıftır. Bu nedenle bu sınıfa “dokunulmayanlar” sınıfı denilmektedir. Paryalar toplumsal ve hukuki bakımdan en mağdur olan sınıftır.
Yarı Kapalı Tabakalaşma
Yarı kapalı tabakalaşmada hiçbir birey kendi kişisel başarısı ve yeteneğiyle yükselemez, statüler doğuştandır fakat sürekli değildir. Statü yükselmesi ancak bunu hukuken yapmaya yetkili olan otorite tarafından sağlanabilir. Bu tabaka biçimine en uygun örnek meslek zümreleridir.
Bu sistem Avrupa’da Feodal Dönem’de ortaya çıkmış ve gelişmiştir. Ortaçağ Avrupası’ndaki krallık sistemi ve Osmanlı'daki lonca örgütleri buna örnek gösterilebilir. Bu dönemde asker bir ailenin çocuğu asker, tüccar bir ailenin oğlu tüccar olarak sistem içinde yaşamına devam ederdi.
Zengin olan tüccarlar, krala sağladıkları maddi yardımlar karşılığında soyluluk unvanları satın alabilirlerdi.
Açık Tabakalaşma
Açık sınıf tabakalaşması tabakalar ve sınıflar arası geçişte yeteneklerin ve gayretlerin belirleyici olduğu tabakalaşma tipidir. Fırsat eşitliğine önem veren demokratik toplumlarda görülür. Bu tabakalaşma türünün en önemli özelliği insanların toplumsal hareketliliğine izin vermesidir. Diğer bir deyişle insanlar, bulundukları sınıf içinde her zaman yükselme veya düşme olasılığına sahiptirler. İnsanların sınıf içinde veya toplum içindeki durumlarını yükseltebilme şansı, aldığı eğitime veya çalışmasına bağlıdır. Ancak yine de bazı şartlarda aile temeli veya ailenin sosyoekonomik durumu çocuğun ilerlemesinde veya ilerleyememesinde bir etken olabilmektedir. Zengin bir ailede doğanlar mevcut sosyal basamakları daha çabuk tırmanabilirken doğuştan böyle bir şansa sahip olmayanların bu merdivenleri hızlı tırmanabilme imkânı çok fazla olmamaktadır. Günümüzde hemen her toplumda birbirinden az çok farklı olsa da bir sınıf sistemi mevcuttur.
