Zarf-fiil, bir fiilin cümle içinde zarf (belirteç) görevinde kullanılan hâlidir. Türkçedeki üç fiilimsi grubundan biridir. Zarf-fiiller, fiil kök veya gövdelerine belirli ekleri alarak türetilir ve eylemin nasıl, nerede veya ne zaman gerçekleştiğini belirtir. Aynı zamanda eylem olumsuzluk ekini de alabilir, bu nedenle bağ-fiil olarak da adlandırılır.
İşte bazı örnek zarf-fiiller ve anlamları:
-
-a, -e (…-a …-a, …-e …-e): Köy yolunda çamurlara bata çıka ilerliyoruz. (durum) Hastanın başında nöbetleşe bekliyoruz. (durum) Bugün dersimiz bire on kala bitiyor. (zaman) Uçağımız sekizi çeyrek geçe kalkacak. (zaman)
-
-ip, (-ıp, -up, -üp): Masadan kalkıp yanımıza geldi. (durum) Yaşlı kadın durup durup ağlıyordu. (durum)
-
-arak (-erek): İki çocuk gülerek bize bakıyordu. (durum) Ağacın dalı çatırdayarak kırıldı. (durum)
-
-madan (-meden): Akşam olmadan işlerimizi bitirdik. (zaman) Hiçbir yere uğramadan buraya gelin. (durum)
-
-maksızın (-meksizin): Bu işte karşılık beklemeksizin çalışıyordu. (durum) Bu zor durumda hiç düşünmeksizin karar verdi. (durum)
-
-dikçe (-dıkça, -tıkça, -tikçe): Arabamız ilerledikçe köyleri bir bir geçiyoruz. (zaman) Okulumu gördükçe çocukluğum aklıma gelir. (zaman)
-
-ince (-ınca): Zil çalınca hepimiz dışarı çıktık. (zaman) Film başlayınca bütün seyirciler sustu. (zaman)
-
-alı (-eli): Ben köyden çıkalı yirmi yıl oldu. (zaman) Baraj yapılalı tarlalarımız daha iyi sulanıyor. (zaman)
-
-ken: Durakta beklerken o da yanıma geldi. (zaman) Merdivenleri çıkarken birden ayağım kaydı. (zaman)
-
-r …-mez (…-r …-maz): İzmir’e varır varmaz sizi ararım. (zaman) Sen de hep bilir bilmez konuşuyorsun. (durum)
-
-asıya (-esiye): İşleri yetiştirmek için ölesiye çalışıyordu. (durum) Sevdiği yemeklerden doyasıya yerdi. (durum)
-
-casına (-cesine): Olayı, sanki tekrar yaşarcasına anlatıyordu. (durum) Her şeyi anlamışçasına yüzümüze baktı. (durum)
Dikkat! Bazı sözcükler bağ-fiil eki almış görünse de bağ-fiil olmayabilir. Örneğin, “Burada kimseyle tartışmadan çalışmalısın.” cümlesinde “tartışmadan” zarf-fiilken, “Bu tartışma -dan bir sonuç çıkmayacağı ortada.” cümlesinde “tartışma” ad olarak kullanılmıştır.
