Akarsuların oluşturduğu yer şekilleri, akarsuyun yatağını aşındırması ve taşıdığı malzemeleri biriktirmesi sonucunda ortaya çıkar. Akarsuların oluşturduğu yer şekilleri iki gruba ayrılabilir: aşındırma şekilleri ve biriktirme şekilleri.
Aşındırma şekilleri, akarsuyun yatağını derine, yana veya geriye doğru aşındırmasıyla meydana gelir. Aşındırma şekillerinin başlıcaları şunlardır:
-
Vadi: Akarsuyun yatağını enine ve derinlere doğru aşındırmasıyla oluşan çanaklardır. Vadi türleri arasında çentik vadi, boğaz vadi, kanyon vadi, tabanlı vadi ve asimetrik vadi sayılabilir.
-
Kırgıbayır: Yüzeysel akışa geçen suların oluşturduğu, birbirinden keskin sırtlarla ayrılan yarıntılardır. Bitki örtüsünden yoksun ve geçirimsiz tabakaların bulunduğu yerlerde görülür.
-
Peribacası: Üstte sert, altta yumuşak ve geçirimsiz tabakaların bulunduğu yerlerde selinti sularının aşındırmasıyla oluşan kule biçimindeki şekillerdir. Örneğin, Türkiye’de Kapadokya bölgesinde çok sayıda peribacası bulunur.
-
Dev kazanı: Akarsuyun yatağındaki çukurlara düşen suyun dönerek kayaları aşındırmasıyla oluşan huni biçimindeki çukurlardır. Genellikle şelalelerin altında görülür.
-
Plato: Akarsuyun yatağını derine doğru aşındırması sonucu eski yatağın basamak şeklinde ortaya çıkmasıyla oluşan düzlüklerdir. Örneğin, Türkiye’de Fırat Nehri’nde plato oluşumu gözlenir.
-
Peneplen: Akarsuyun yatağını denge profiline ulaştırdığı yerlerde oluşan hafif dalgalı düzlüklerdir. Peneplenler, akarsuyun aşındırmasının en son evresidir.
Biriktirme şekilleri, akarsuyun taşıdığı kum, toz, çakıl gibi malzemeleri hızının azaldığı yerlerde veya engellerin arkasında biriktirmesiyle oluşan düzlüklerdir. Biriktirme şekillerinin başlıcaları şunlardır:
-
Delta: Akarsuyun denize veya göle döküldüğü yerde taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle oluşan üçgen biçimli düzlüklerdir. Delta oluşumu için kıta sahanlığının geniş, deniz derinliğinin az, kıyı akıntılarının zayıf ve gel-git genliğinin küçük olması gerekir. Örneğin, Türkiye’de Seyhan, Ceyhan, Kızılırmak ve Yeşilırmak deltaları vardır.
-
Birikinti konisi: Dağ yamaçlarından inen akarsuyun düzlüğe ulaştığı yerde taşıdığı alüvyonları koni şeklinde biriktirmesiyle oluşan şekillerdir. Birikinti konileri genellikle kurak ve yarı kurak bölgelerde görülür. Örneğin, Türkiye’de Konya Ovası’nın güneyinde birikinti konileri bulunur.
-
Dağ eteği ovası: Dağ eteklerinde oluşan birikinti konilerinin yan yana gelip birleşmesiyle oluşan hafif dalgalı düzlüklerdir. Dağ eteği ovaları tarım için elverişli topraklara sahiptir. Örneğin, Türkiye’de Bursa Ovası bir dağ eteği ovasıdır.
-
Dağ içi ovası: Dağlık arazi içinde akan akarsuyun getirdiği malzemeyi biriktirmesiyle oluşan ovalardır. Dağ içi ovaları genellikle tektonik kökenlidir. Örneğin, Türkiye’de Doğu Anadolu Bölgesi’nde çok sayıda dağ içi ovası bulunur.
-
Taban seviyesi ovası: Akarsuyun denize yaklaştığı yerde eğimin azalmasına bağlı olarak taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle oluşan düzlüklerdir. Taban seviyesi ovaları genellikle verimli topraklara sahiptir ve yoğun nüfus barındırır. Örneğin, Türkiye’de Adapazarı Ovası bir taban seviyesi ovasıdır.
-
Irmak adası: Akarsu yatağındaki eğimin azaldığı yerlerde biriktirilen alüvyonların suyun çekilmesine bağlı olarak yüzeye çıkmasıyla oluşan küçük adalardır. Irmak adaları kalıcı değildir, akımın artmasına bağlı olarak şekiller suyun altında kalır ve kaybolur. Örneğin, Türkiye’de Büyük Menderes Nehri’nde ırmak adaları görülür.
