Akarsu biriktirme şekilleri, akarsuyun taşıdığı kum, toz, çakıl gibi malzemeleri hızının azaldığı yerlerde veya engellerin arkasında biriktirmesiyle oluşan yer şekilleridir. Akarsu biriktirme şekilleri arasında şunlar sayılabilir:
-
Delta: Akarsuyun denize veya göle döküldüğü yerde taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle oluşan üçgen biçimli düzlüklerdir. Delta oluşumu için kıta sahanlığının geniş, deniz derinliğinin az, kıyı akıntılarının zayıf ve gel-git genliğinin küçük olması gerekir. Örneğin, Türkiye’de Seyhan, Ceyhan, Kızılırmak ve Yeşilırmak deltaları vardır.
-
Birikinti yelpazesi: Dağ yamaçlarından inen akarsuyun düzlüğe ulaştığı yerde taşıdığı alüvyonları yelpaze şeklinde biriktirmesiyle oluşan şekillerdir. Birikinti yelpazeleri genellikle kurak ve yarı kurak bölgelerde görülür. Örneğin, Türkiye’de Konya Ovası’nın güneyinde birikinti yelpazeleri bulunur.
-
Seki (Taraça): Deniz ve karadaki yükselmelere bağlı olarak akarsuyun yatağını derine aşındırması sonucu eski yatağın basamak şeklinde ortaya çıkmasıyla oluşan şekillerdir. Sekiler genellikle akarsuyun iki yanında da görülür. Örneğin, Türkiye’de Fırat Nehri’nde seki oluşumu gözlenir.
-
Birikinti konisi: Akarsuyun eğimin azaldığı yerlerde taşıdığı alüvyonları koni şeklinde biriktirmesiyle oluşan şekillerdir. Birikinti konileri genellikle dağ eteklerinde görülür. Örneğin, Türkiye’de Toros Dağları’nın eteklerinde birikinti konileri vardır.
-
Dağ eteği ovası: Dağ eteklerinde oluşan birikinti konilerinin yan yana gelip birleşmesiyle oluşan hafif dalgalı düzlüklerdir. Dağ eteği ovaları tarım için elverişli topraklara sahiptir. Örneğin, Türkiye’de Bursa Ovası bir dağ eteği ovasıdır.
-
Dağ içi ovası: Dağlık arazi içinde akan akarsuyun getirdiği malzemeyi biriktirmesiyle oluşan ovalardır. Dağ içi ovaları genellikle tektonik kökenlidir. Örneğin, Türkiye’de Doğu Anadolu Bölgesi’nde çok sayıda dağ içi ovası bulunur.
-
Taban seviyesi ovası: Akarsuyun denize yaklaştığı yerde eğimin azalmasına bağlı olarak taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle oluşan düzlüklerdir. Taban seviyesi ovaları genellikle verimli topraklara sahiptir ve yoğun nüfus barındırır. Örneğin, Türkiye’de Adapazarı Ovası bir taban seviyesi ovasıdır.
-
Irmak adası (Kum adası): Akarsu yatağındaki eğimin azaldığı yerlerde biriktirilen alüvyonların suyun çekilmesine bağlı olarak yüzeye çıkmasıyla oluşan küçük adalardır. Irmak adaları kalıcı değildir, akımın artmasına bağlı olarak şekiller suyun altında kalır ve kaybolur. Örneğin, Türkiye’de Büyük Menderes Nehri’nde ırmak adaları görülür.
