Gel-git olayı, Dünya, Ay ve Güneş arasındaki kütleçekim kuvvetlerinin etkisiyle deniz seviyesinde meydana gelen yükselme ve alçalmalardır. Ay, Dünya’ya Güneş’ten daha yakın olduğu için, Ay’ın çekim gücü daha fazla etki eder. Ay, Dünya'nın etrafında dönerken, Dünya’nın bir yüzü Ay’a daima daha yakındır. Bu durumda, Ay’a yakın yerdeki sular Ay tarafından kendine doğru çekilirler. Bu arada, kabaran suların arkasında bulunan boşlukları yanlardan gelen sular doldurur. Böylece Dünya'nın Ay’a bakan yüzeyinde sular yükselirken, diğer yerlerde alçalır. Bu yükselme ve alçalma birbirini devamlı izler.
Gel-git olayının şematik olarak gösterimi aşağıdaki gibidir:
/ \ / \ / \ / \ / \ / \ / \
/ \ / \ / \ / \ / \ / \ / \
| | | | | | | |
| A | B | C | A | B | C | A |
| | | | | | | |
-|---|-----|-----|-----|----|-----|----|--
\ / \ / \ / \ / \ / \ /
\ / \ / \ / \ / \ / \ /
V V V V V V
A: Yüksek gelgit (med)
B: Alçak gelgit (cezir)
C: Normal deniz seviyesi
Gel-git olayının büyüklüğü ve sıklığı, Ay ve Güneş’in göreli konumlarına bağlıdır. Ay ve Güneş aynı hizada olduğunda (yeni ay veya dolunay evrelerinde), çekim kuvvetleri toplanır ve gel-git genliği en büyük olur. Buna sürüklenme gelgiti veya bahar gelgiti denir. Ay ve Güneş dik açı yaptığında (ilk dördün veya son dördün evrelerinde), çekim kuvvetleri birbirini azaltır ve gel-git genliği en küçük olur. Buna da durgunluk gelgiti veya düğüm gelgiti denir.
Gel-git olayının büyüklüğünü ve sıklığını etkileyen diğer faktörler ise şunlardır:
-
Dünya’nın kendi etrafındaki dönmesi: Dünya’nın kendi etrafındaki dönmesi, merkezkaç kuvveti oluşturur. Bu kuvvet, Dünya’nın ekvator bölgesindeki suları dışarı doğru iter. Bu da gel-git genliğinin ekvatorda artmasına, kutuplarda azalmasına neden olur.
-
Dünya’nın eğikliği: Dünya’nın eğikliği, mevsimlere bağlı olarak Güneş’in çekim gücünün değişmesine neden olur. Bu da gel-git genliğinin mevsimlere göre değişmesine neden olur.
-
Deniz tabanının şekli: Deniz tabanının şekli, suyun akışını ve hızını etkiler. Dar ve derin boğazlar, suyun hızlanmasına ve gel-git genliğinin artmasına neden olur. Geniş ve sığ kıyılar ise suyun yavaşlamasına ve gel-git genliğinin azalmasına neden olur.
-
Kıyı şekilleri: Kıyı şekilleri, suyun yansımasını ve kırılmasını etkiler. Girintili ve çıkıntılı kıyılarda, suyun yansıması gel-git genliğini arttırır. Koy ve körfez gibi kıyılarda ise, suyun kırılması gel-git genliğini azaltır.
