Kan grubu, kandaki antikorlara bakılarak, kanın özelliğini belirtmek için oluşturulmuş sınıflandırma sistemidir. İnsanlarda iki önemli kan grubu sistemi vardır: A-B-O sistemi ve Rh sistemi. Bu sistemler, kandaki alyuvarların zarında bulunan A, B ve Rh antijenlerinin varlığına veya yokluğuna göre kan gruplarını belirler.
A-B-O sistemi, insanlarda A, B, AB ve 0 olmak üzere dört kan grubunu tanımlar. Bu kan grupları, alyuvarlarda A ve B antijenlerinin bulunup bulunmadığına göre belirlenir. A grubunda sadece A antijeni, B grubunda sadece B antijeni, AB grubunda hem A hem B antijeni, 0 grubunda ise hiçbir antijen bulunmaz.
Rh sistemi ise, insanlarda Rh (+) ve Rh (-) olmak üzere iki kan grubunu tanımlar. Bu kan grupları, alyuvarlarda Rh antijeninin bulunup bulunmadığına göre belirlenir. Rh (+) grubunda Rh antijeni bulunurken, Rh (-) grubunda Rh antijeni bulunmaz.
Bu iki sistem birlikte ele alındığında, insanlarda toplam sekiz çeşit kan grubu fenotipi yazılabilir: A Rh (+), A Rh (-), B Rh (+), B Rh (-), AB Rh (+), AB Rh (-), 0 Rh (+) ve 0 Rh (-). Fenotip, bir canlının gözle görülebilen veya ölçülebilen özellikleridir .
Kan gruplarının kalıtımı ise genetik olarak belirlenir. Genetik bilgi, DNA adı verilen moleküllerde kodlanır ve kromozom adı verilen yapılar içinde bulunur. Kromozomlar, gen adı verilen ve belirli bir özelliği kontrol eden DNA parçalarından oluşur. İnsanlarda her bir özellik için iki gen vardır: biri anneden, diğeri babadan gelir. Bu genlerin farklı varyasyonlarına alel denir .
A-B-O sisteminde kan grubunu belirleyen genin üç aleli vardır: IA, IB ve i. IA aleli A antijeni üretirken, IB aleli B antijeni üretir. i aleli ise hiçbir antijen üretmez. IA ve IB alelleri baskın (dominant) iken, i aleli çekinik (resesif) olarak kalır. Bu nedenle, bir bireyde IA veya IB alellerinden biri varsa, o bireyin kan grubu A veya B olur. Ancak iki i aleli varsa, o bireyin kan grubu 0 olur. Eğer bir bireyde hem IA hem de IB aleli varsa, o bireyin kan grubu AB olur.
Rh sisteminde ise kan grubunu belirleyen genin iki aleli vardır: R ve r. R aleli Rh antijeni üretirken, r aleli hiçbir antijen üretmez. R aleli baskın (dominant) iken, r aleli çekinik (resesif) olarak kalır. Bu nedenle, bir bireyde R alelinden en az biri varsa, o bireyin kan grubu Rh (+) olur. Ancak iki r aleli varsa, o bireyin kan grubu Rh (-) olur.
Bu bilgiler ışığında, insanlarda toplam kaç çeşit kan grubu genotipi yazılabilir?
Genotip, bir canlının genetik özellikleridir . Genotip, kan grubu fenotipini belirler. A-B-O sisteminde üç, Rh sisteminde ise iki alel olduğuna göre, bu iki sistemin birleşiminden toplam 3 x 2 = 6 çeşit kan grubu genotipi yazılabilir. Bu genotipler şöyle sıralanabilir:
-
IAIA RR veya IAi RR: A Rh (+) fenotipi
-
IAIA rr veya IAi rr: A Rh (-) fenotipi
-
IBIB RR veya IBi RR: B Rh (+) fenotipi
-
IBIB rr veya IBi rr: B Rh (-) fenotipi
-
IAIB RR: AB Rh (+) fenotipi
-
IAIB rr: AB Rh (-) fenotipi
-
ii RR veya ii Rr: 0 Rh (+) fenotipi
-
ii rr: 0 Rh (-) fenotipi
Özetle, insanlarda hem A-B-O hem de Rh sistemleri bakımından toplam sekiz çeşit kan grubu fenotipi ve altı çeşit kan grubu genotipi yazılabilir. Kan grupları, kandaki alyuvarların zarında bulunan A, B ve Rh antijenlerinin varlığına veya yokluğuna göre belirlenir. Kan gruplarının kalıtımı ise genetik olarak belirlenir.
