Türklerin ilk kozmolojik anlayışlarını yansıtan eski Türk yazılı kaynaklar, genellikle Göktürkler ve diğer erken dönem Türk kağanlıkları tarafından kullanılmış olan Orhun alfabesi ile yazılmış taş yazıtlardır. Bu yazıtlar, Türklerin dünya görüşü, inanç sistemi, gelenek ve görenekleri hakkında önemli bilgiler vermektedir. Örneğin, Orhun Yazıtları’nda Türklerin Tanrı’ya Tengri, yeryüzüne Yer, gökyüzüne Gök adını verdikleri, Tengri’nin Türk halkını koruduğu ve Türk kağanlarını seçtiği, Türklerin atalarına saygı duydukları ve ölülerini gömerek değil yakarak defnettikleri anlatılmaktadır. Ayrıca, Türklerin evreni bir daire olarak tasavvur ettikleri, bu dairenin ortasında bir dağın bulunduğu, bu dağın etrafında dokuz ırmağın aktığı ve bu ırmağın ötesinde dokuz ülkenin olduğu da yazıtlarda ifade edilmektedir. Bu kozmolojik anlayış, daha sonraki dönemlerde de Türk mitolojisi ve edebiyatında izlerini bırakmıştır.
Eski Türk yazılı kaynaklarının bir diğer örneği ise Eski Türkçe Hristiyan metinleridir. Bu metinler, 8. ve 9. yüzyıllarda yaşamış olan Uygur Kağanlığı’nda Hristiyanlığı benimsemiş olan bazı Türk toplulukları tarafından yazılmıştır. Bu metinlerde, Hristiyanlık inancının temel unsurları Türkçe olarak aktarılmakta, aynı zamanda Türk kültürüne ait bazı motifler de kullanılmaktadır. Örneğin, Tanrı’ya Tengri adının verilmesi, İsa’nın doğumunun bir kurt tarafından haber verilmesi gibi. Bu metinler, Türklerin farklı dinlere açık olduğunu ve dinleri kendi kültürleriyle harmanlayabildiklerini göstermektedir.
Eski Türk yazılı kaynaklarının son örneği olarak ise Macaristan’da bulunan Rovaş alfabesi ile yazılmış metinleri verebiliriz. Rovaş alfabesi, Macarlar tarafından kullanılmış bir yazı sistemidir ancak bu alfabenin Orhun alfabesi baz alınarak oluşturulduğu düşünülmektedir. Bu metinlerde, Macarların tarihleri, kültürleri ve gelenekleri hakkında bilgiler bulunmaktadır. Ayrıca, bu metinlerde Macarların Türk kökenli olduklarına dair bazı ipuçları da vardır. Örneğin, Macarların kendilerine Magyar adını verdikleri, bu adın da Oğuz boylarından biri olan Meger (Majar) boyundan geldiği ileri sürülmektedir.
Bu şekilde, eski Türk yazılı kaynakları hem Türk dilinin hem de kültürünün gelişimine ışık tutmaktadır. Bu kaynaklar sayesinde, Türklerin tarih boyunca nasıl bir dünya görüşüne sahip olduklarını, hangi dinlere mensup olduklarını ve hangi toplumlarla etkileşim içinde olduklarını öğrenebiliriz. Bu kaynaklar aynı zamanda Türkçenin zenginliği ve çeşitliliği hakkında da bize fikir vermektedir.
