Kelam ekollerini yazmak, İslam dininin inanç esaslarını akıl yoluyla savunmaya çalışan ilim dalı olan kelamın tarihsel gelişimini anlamak için önemli bir konudur. Kelam ekolleri, farklı dönemlerde ve coğrafyalarda ortaya çıkmış, birbirleriyle tartışmış ve etkileşimde bulunmuş çeşitli düşünce gruplarıdır. Kelam ekollerinin sayısı ve isimlendirilmesi konusunda farklı görüşler vardır, ancak genel olarak kabul edilen bazı önemli kelam ekolleri şunlardır:
-
Mu’tezile: Kelamın ilk sistematik ekolüdür. Akla ve adalet ilkesine dayanan bir inanç anlayışı geliştirmişlerdir. Allah’ın sıfatlarını zatından ayırmışlar, Kur’an’ın yaratılmış olduğunu savunmuşlar, insan iradesinin mutlak olduğunu ve kaderin olmadığını ileri sürmüşlerdir. Ayrıca iman ile küfür arasında bir ara durum olan “fâsık” kavramını ortaya atmışlardır.
-
Eş’ariyye: Mu’tezile’nin aşırılıklarına karşı çıkan bir ekoldür. Nakle ve akla uygun bir inanç anlayışı geliştirmişlerdir. Allah’ın sıfatlarını zatından ayırmamışlar, Kur’an’ın yaratılmadığını savunmuşlar, insan iradesi ile Allah’ın iradesi arasında bir uyum olduğunu ve kaderin var olduğunu ileri sürmüşlerdir. Ayrıca iman ile küfür arasında bir ara durum olmadığını, imanın sadece kalpte oluşan tasdik olduğunu söylemişlerdir.
-
Maturidiyye: Eş’ariyye ile benzer görüşlere sahip olan bir ekoldür. Akla ve nakle uygun bir inanç anlayışı geliştirmişlerdir. Allah’ın sıfatlarını zatından ayırmamışlar, Kur’an’ın yaratılmadığını savunmuşlar, insan iradesi ile Allah’ın iradesi arasında bir uyum olduğunu ve kaderin var olduğunu ileri sürmüşlerdir. Ancak Eş’ariyye’den farklı olarak iman ile küfür arasında bir ara durum olabileceğini, imanın kalpte tasdik ve dille ikrar olduğunu söylemişlerdir.
-
Şia: Ali ve soyuna bağlılık esasına dayanan bir ekoldür. İmamet doktrinini benimsemişlerdir. İmamların masum, mucize sahibi ve gaybı bilen kişiler olduğunu savunmuşlardır. Ayrıca Kur’an’ın tahrif edildiğini, asıl Kur’an’ın imamlarda bulunduğunu iddia etmişlerdir.
-
Hariciyye: Ali’nin hakem olayından sonra ondan ayrılan bir ekoldür. Radikal bir inanç anlayışına sahiptirler. Büyük günah işleyenleri kâfir saymışlar, müslümanlara karşı cihat ilan etmişler, halifeliği reddetmişlerdir.
