Yaşar Kemal’in Ağrı Dağı Efsanesi adlı romanı, Ağrı Dağı’nın eteklerinde yaşayan dağlı Ahmet ile Beyazıt Paşası Mahmut Han’ın kızı Gülbahar arasında gelişen tutkulu ve dramatik bir aşk hikayesini anlatır. Roman, geleneklere bağlı dağlıların, zalim ve kibirli paşanın zulmüne karşı verdiği mücadeleyi, aşkın gücünü, insan psikolojisinin derinliklerini, efsaneler ve halk söylenceleriyle harmanlayarak okuyucuya sunar. Romanın özeti şöyle:
Roman, kır bir atın dağlı Ahmet’in evinin önünde durmasıyla başlar. Geleneklere göre eğer bir at üç kere uzak bir yere bırakılır ve tekrar geri gelirse o hakkın bir emaneti sayılır, bu emanet asla bir başkasına verilmez. Ağrı’da gelenek her şeydir ve kimse geleneğin dışına çıkamaz. Bir süre sonra atın eski sahibi olan Osmanlı Beyazıt Paşası olan Mahmut Han, gelenekleri bilmesine rağmen atı geri ister. Bölge halkı hanın karşısında tıpkı Ağrı Dağı gibi durup, atı da Ahmet’i de saklayıp vermezler. Zalimin zulmü başlamıştır, han önüne çıkan bütün köyleri yakıp yıkar, halkı tehdit eder ve Ahmet’in en yakın dostu Sofi’yi rehin alır. Han için bu artık bir gurur meselesidir. Zulümle başaramadığı şeyi kurnazlıkla yapar. Araya hatırlı Kürt beylerini sokup Ahmet’i ayağına getirmeyi başarır. Sofi’yi ve Ahmet’i affedeceğini söylediği halde zindana vurur.
Ahmet’in çektiği acılar kavalın yanık tonuyla, “Ağrı Dağı’nın Öfkesi” türküsünün acı sesi zindan duvarlarını aşıp, Beyazıt Sarayı’nda yankılanır. Paşanın kızı Gülbahar, türkünün sesine gittiğinde nefesini duyduğu kişiye âşık olur. Babasının zulmünü bildiği için onu buradan çıkarmanın yolunu arar. Ahmet’i zindandan kaçırır ve onunla birlikte dağlara kaçar. Bu kaçış, hem paşanın hem de Kürt beylerinin peşlerine düşmesine neden olur. Ahmet ve Gülbahar, aşklarını korumak için birçok tehlike ve engelle karşılaşırlar. Aşkları, Ağrı Dağı’nın efsanesine dönüşür.
Romanın sonunda, Ahmet ve Gülbahar, paşanın adamlarından kaçarken Ağrı Dağı’na sığınırlar. Ağrı Dağı, onları korumak için öfkesini kusar ve dağın yarılmasıyla birlikte Ahmet ve Gülbahar’ı içine alır. Böylece, onların aşkları sonsuza dek yaşar.
