Türk edebiyatının tarihî dönemlere ayrılmasında kullanılan ölçütler şunlardır:
-
Din değişikliği: Türklerin farklı dinlere girmesi veya İslamiyet’i kabul etmesi edebiyatın şekil, muhteva ve gayesini etkilemiştir. Örneğin, İslamiyet öncesi dönemde destanlar, İslamiyet sonrası dönemde ise mesnevi, gazel, kaside gibi nazım şekilleri ön plana çıkmıştır.
-
Lehçe ve şive farklılıkları: Türkçenin farklı coğrafyalarda konuşulan kolları arasında ses, kelime ve şekil farklılıkları bulunmaktadır. Bu farklılıklar edebi eserlerin dili ve üslubunu da belirlemiştir. Örneğin, Yakutça ve Çuvaşça Türkçenin iki lehçesi, Göktürkçe, Uygurca, Karahanlıca, Kıpçakça, Oğuzca, Çağatayca, Osmanlıca ve Türkiye Türkçesi ise Türkçenin şiveleridir.
-
Kültürel değişim: Türklerin farklı medeniyetlerle etkileşime girmesi edebiyatın zenginleşmesine ve çeşitlenmesine yol açmıştır. Örneğin, Arap ve Fars kültürlerinin etkisiyle tasavvuf, aşk, tabiat gibi konular işlenmiş, divan edebiyatı ortaya çıkmıştır. Batı kültürünün etkisiyle ise akıl, mantık, milliyetçilik, hürriyet gibi konular önem kazanmış, yeni edebi akımlar ve türler gelişmiştir.
-
Coğrafi değişim: Türklerin farklı bölgelere göç etmesi veya yerleşmesi edebiyatın gelişimini ve yayılmasını etkilemiştir. Örneğin, Anadolu’ya yerleşen Türkler burada Selçuklu, Beylikler, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinde farklı edebiyatlar oluşturmuşlardır. Ayrıca Türklerin Balkanlar, Kafkasya, Orta Asya, Çin, Hindistan gibi yerlerde de edebi faaliyetlerde bulundukları bilinmektedir.
