Ali Şir Nevai, 15. yüzyılın büyük Türk şairi, yazarı, bilgini ve devlet adamıdır. Hayatı ve edebi kişiliği hakkında şunları söyleyebiliriz:
-
Ali Şir Nevai, 1441 yılında Herat’ta doğmuştur. Babası Timur’un meliklerinden Sultan Ebû Said’in veziri Kiçkine Bahşi idi. Annesi ise Şahruh’un şehzadelerinin birisinin mürebbiyesi idi.
-
Ali Şir Nevai, ilk eğitimini babasından almış; daha sonra Horasan ve Semerkand’da medreselerde okumuştur. Sultan Hüseyin Baykara ile okul arkadaşı olmuş; onunla birlikte devlet işlerinde görev almıştır.
-
Ali Şir Nevai, hem Türkçe hem de Farsça şiirler yazmıştır. Türkçe yazdığı şiirlerinde Nevai, Farsça yazdığı şiirlerinde ise Fani mahlaslarını kullanmıştır. Türkçe şiirlerini Garâibü’s-Sağîr, Nevâdirü’ş-Şebâb, Bedâyiü’l-Vasat ve Fevâidü’l-Kiber adlı dört divanda toplamıştır.
-
Ali Şir Nevai, Türkçeyi yüksek bir sanat dili olarak işlemeye çalışmış; bu görüşünü Muhâkemetü’l-Lügateyn adlı eserinde savunmuştur. Bu eserde Türkçe ile Farsça’yı karşılaştırarak pek çok yerde Türkçe’nin üstünlüğünü ortaya koymuştur.
-
Ali Şir Nevai, beş mesnevisinden oluşan Hamse’si ile Türk edebiyatının ilk hamse yazarı olmuştur. Hamse’sinin adları Hayretü’l-Ebrâr, Ferhat ve Şirin, Leyla ve Mecnun, Seb’a-i Seyyârem ve Sedd-i İskender’dir.
-
Ali Şir Nevai, şiirlerinin yanı sıra dilbilim, tarih, ahlak, biyografi gibi alanlarda da eserler vermiştir. Eserlerinin sayısı 30’u aşmaktadır. Bunlardan bazıları Mecâlisü’n-Nefâis, Mîzânü’l-Evzân, Nesâimü’l-Mehabbe, Nazmü’l-Cevâhir, Tühfetü’l-Mülûk, Münşeât, Sirâcü’l-Müslimîn, Tarihu’l-Enbiyâ’dır.
-
Ali Şir Nevai, aynı zamanda bir devlet adamı ve hayırseverdir. Herat’ta vezirlik yapmış; Esterebad valiliği görevinde bulunmuştur. Ailesi çok zengin olduğu için devletten maaş almamış; aksine devlete yardım etmiştir. Çeşitli vakıflar kurmuş; medreseler, camiler, kütüphaneler yaptırmıştır.
