Lozan Barış Antlaşması’nda imzalanan Boğazlar Sözleşmesi ve Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye’nin boğazlar üzerindeki egemenliğini ve uluslararası geçiş rejimini düzenleyen iki önemli belgedir.
Lozan Boğazlar Sözleşmesi (1923):
-
İstanbul ve Çanakkale Boğazları’nın statüsünü düzenler.
-
Boğazlardan serbest geçişi, Boğazlar Komisyonunun kurulmasını ve boğazların askersiz hale getirilmesini içerir.
-
Ticaret gemileri ve uçakları barış zamanında boğazlarda serbest geçiş yapabilir, savaş zamanında ise savaş gemileri ve uçakları için sınırlamalar bulunur.
-
Türkiye’nin boğazlar üzerindeki egemenlik hakları sınırlıdır ve Milletler Cemiyeti’nin garantisi altındadır.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936):
-
Türkiye’ye İstanbul ve Çanakkale boğazları üzerinde tam kontrol ve savaş gemilerinin geçişini düzenleme hakkı verir.
-
Barış zamanında sivil gemilerin özgürce geçişini garantiler ve Karadeniz’e kıyısı olmayan ülkelerin savaş gemilerinin geçişini sınırlar.
-
Uluslararası Boğazlar Komisyonu’nun görevini sonlandırır ve Türkiye’nin kısıtlanmış haklarını iade eder.
-
Türkiye’nin boğazlar üzerindeki egemenliğini ve deniz ulaşımının güvenliğini sağlar.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin Türkiye açısından önemi:
-
Türkiye, boğazlara tam egemen olmuştur ve bu, Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki gücünü artırmıştır.
-
Milletler Cemiyeti’nin yetersiz garantisi yerine, Türkiye kendi gücüne dayanma ve boğazlar üzerinde savunmasını yapabilme olanağına kavuşmuştur.
-
1833 Hünkâr İskelesi Antlaşması’ndan itibaren süregelen Boğazlar sorunu son bulmuştur.
-
Türkiye, uluslararası alanda daha saygın bir konuma yükselmiştir.
Bu sözleşme ile Türkiye, boğazların kontrolünü eline alarak, hem kendi güvenliğini hem de boğazları kullanacak diğer devletlerle olan ilişkilerini kendi lehine düzenleyebilme imkânına sahip olmuştur. Ayrıca, Türkiye’nin bağımsız dış politika yürütmesinde ve bölgesel güç dengelerinde etkin bir rol oynamasında kilit bir faktör olmuştur. Montrö Sözleşmesi, Türkiye’nin egemenlik haklarını pekiştirmiş ve uluslararası hukukta önemli bir yer edinmesini sağlamıştır.
