Birleşik cümleler, bir temel yargı (temel cümle) ile bu temel yargıya anlamca bağlı olan ve temel cümlenin bir ögesi gibi kullanılan en az bir yan yargı (yan cümlecik) içeren cümlelerdir.
Birleşik cümleler, yan cümlenin temel cümleye bağlanma biçimine göre dörde ayrılır:
-
Girişik Birleşik Cümle:
-
Özellik: Yan cümlecik, temel cümlenin içinde fiilimsilerle (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) kurulmuştur. Yan cümlecik, temel cümlenin herhangi bir ögesi (özne, nesne, tümleç) görevinde bulunur.
-
Örnek: Ders çalışmayı unutmuşum. (Burada "çalışmayı" fiilimsisi, temel cümlenin belirtili nesnesidir.)
-
Şartlı Birleşik Cümle:
-
Özellik: Yan cümlecik, temel cümlenin yüklemine şart kipi eki olan "-se / -sa" ile bağlanır. Yan cümlecik, temel cümlenin gerçekleşmesini bir şarta bağlar ve genellikle zarf tümleci görevindedir.
-
Örnek: Erken gelirsen sana çay yaparım. (Burada "erken gelirsen" yan cümlesi, temel cümlenin zarf tümlecidir.)
-
İç İçe Birleşik Cümle:
-
Özellik: Başka birinin cümlesinin temel cümlenin içinde alıntı olarak kullanıldığı cümlelerdir. Alıntı cümle (iç cümle), temel cümlenin genellikle belirtisiz nesnesi görevinde kullanılır.
-
Örnek: Herkes ona, "Yarın erkenden burada ol!" dedi. (Burada tırnak içindeki kısım, temel cümlenin belirtisiz nesnesidir.)
-
Ki'li Birleşik Cümle (İlgi Cümlesi):
-
Özellik: İki ayrı cümlenin birbirine "ki" bağlacıyla bağlandığı cümlelerdir. Genellikle ilk cümlede belirtilen durumun nedenini veya sonucunu açıklar. Yapısal olarak diğerlerinden farklıdır ve yan cümle başta ya da sonda olabilir.
-
Örnek: Anladım ki bu işin sonu yok. (Burada "bu işin sonu yok" yan cümlesi "ki" bağlacı ile temel cümleye bağlanmıştır.)
