Toplumsal hareketlilik, insanların fiziksel mekânda ya da farklı toplumsal statüler arasında yer değiştirmeleridir. Siyasal, ekonomik, dinsel veya başka nitelikteki değişmeler, sanayileşme, eğitim olanaklarının artması, gelenek ve göreneklere bağlılığın azalması gibi durumlar toplumsal hareketliliğin artmasına ve azalmasına neden olur.
Örneğin kişiler, toprak üzerinde çeşitli nedenlerle yer değiştirebilirler. Aynı şekilde bir memurun dairede şef olması veya istifa edip özel sektörde eş değer bir görevde çalışması toplumsal hareketliliktir.
Yeni elde edilen statü ile eski statü arasındaki fark, birey ve grupların hareketliliğinin yönünü belirler. Her toplumsal hareketlilik olumlu sonuçlar doğurmayabilir. Toplumsal hareketliliğin yönü tabakalaşma piramidinde de görüleceği gibi yatay ve dikey biçimdedir.
Yatay ve dikey hareketlilik olmak üzere ikiye ayrılır.
a. Yatay Hareketlilik: Aynı tabaka içindeki hareketliliktir. Bireylerin ya da grupların aynı tabaka içinde bir toplumsal durumdan benzer başka bir duruma geçişidir. Bu hareketlilikte bireyler yaşam biçimini, gelir düzeyini ve saygınlığını belirgin biçimde değiştirmeden iş, meslek ya da yer değiştirmektedir.
Yatay hareketlilik ikiye ayrılır:
• Sosyal yapıda yatay hareketlilik: Aynı tabaka içinde kalmak kaydıyla, yaşam biçimini belirgin olarak değiştirmeden yapılan meslekî hareketliliktir. Bu hareketliliğe bakkalın manav olması ya da öğretmenin müdür yardımcısı olması örnek verilebilir.
• Coğrafi alanda yatay hareketlilik: Coğrafi mekânda çeşitli amaçlarla (ticari, siyasi, turizm, mesleki vb.) yapılan hareketliliktir. Bir lise öğretmeninin tayininin Bolu'dan Ankara'ya çıkması bu hareketliliğe örnektir.
b. Dikey Hareketlilik: Toplumsal tabakalar, sınıflar arasında görülen hareketlilik türüdür. Bireylerin tabakalar arasında aşağıdan yukarıya ya da yukarıdan aşağıya doğru yaptığı hareketliliktir.
Dikey hareketlilikte tabaka atlamanın ya da sınıfsal konumu değiştirmenin en olumlu yolu eğitim - öğretim yoluyla iyi bir meslek sahibi olmaktır.
