Eşeyli üreme, iki canlı organizma arasında genetik malzemenin bir araya getirilmesi üzerinden, yeni bir canlı meydana gelmesi olarak tanımlanabilir. Eşeyli üreme, genellikle erkek ve dişi bireylerden oluşan çok hücreli bitki ve hayvanlarda görülür. Eşeyli üreme, genetik çeşitliliği artırır ve evrimsel adaptasyonu sağlar.
Eşeyli üremenin çeşitleri, gamet adı verilen üreme hücrelerinin sayısı, şekli, büyüklüğü ve hareketliliği gibi özelliklere göre sınıflandırılabilir. Gametler, mayoz bölünme ile oluşan ve kromozom sayısını yarıya indiren hücrelerdir. Gametler, döllenme adı verilen bir olayla birleşerek zigot adı verilen yeni bir hücre oluşturur. Zigot, mitoz bölünme ile gelişerek yeni bir birey haline gelir.
Eşeyli üremenin çeşitleri şunlardır:
-
İzogami: Bu çeşitte, gametler sayıca, şekilce, büyüklükçe ve hareketlilikçe birbirine benzerdir. Gametler eşit derecede aktif olarak birbirini bulur ve birleşir. Örneğin, bazı alglerde izogami görülür.
-
Anizogami: Bu çeşitte, gametler sayıca eşit ancak şekilce, büyüklükçe ve hareketlilikçe farklıdır. Gametlerden biri büyük ve hareketsiz iken, diğeri küçük ve hareketlidir. Hareketli gamet hareketsiz gameti bulur ve birleşir. Örneğin, bazı mantarlar ve yosunlarda anizogami görülür.
-
Oogami: Bu çeşitte, gametler sayıca farklıdır. Gametlerden biri çok sayıda küçük ve hareketli iken (sperm), diğeri tek büyük ve hareketsizdir (yumurta). Sperm yumurtayı bulur ve birleşir. Örneğin, hayvanlar ve tohumlu bitkilerde oogami görülür .
Bitki ve hayvanlarda görülen eşeyli üreme mekanizmaları ise şunlardır:
-
Bitkilerde eşeyli üreme: Bitkilerde eşeyli üreme, polen adı verilen erkek gametleri ile tohum taslağı adı verilen dişi gametleri arasında gerçekleşir. Polenler, çiçek yapraklarındaki erkek organ olan stamenin tepesindeki anterden salınır. Polenler rüzgar veya böcekler gibi aracılarla dişi organ olan pistilin tepesindeki tepeciğe taşınır. Bu olaya tozlaşma denir. Tozlaştıktan sonra polen tüpü adı verilen bir yapı oluşur ve polen tüpü tohum taslağına ulaşır. Polen tüpündeki sperm hücresi tohum taslağındaki yumurta hücresi ile birleşerek zigotu oluşturur. Bu olaya döllenme denir. Döllendikten sonra zigot embriyo haline gelir ve tohumu oluşturur. Tohum ideal koşulları bulduğunda çimlenerek yeni bir bitki haline gelir .
-
Hayvanlarda eşeyli üreme: Hayvanlarda eşeyli üreme, sperm adı verilen erkek gametleri ile yumurta adı verilen dişi gametleri arasında gerçekleşir. Sperm ve yumurta hücreleri, hayvanların üreme organlarından salınır. Sperm ve yumurta hücreleri, iç veya dış ortamda bir araya gelerek zigotu oluşturur. Bu olaya döllenme denir. Döllendikten sonra zigot embriyo haline gelir ve gelişerek yeni bir hayvan haline gelir .
