Ünlü daralması, Türkçede geniş ünlülerin dar ünlülere dönüşmesi şeklinde gerçekleşen bir ses olayıdır. Bu durum, genellikle son sesi ‘a’ veya ‘e’ ile biten fiil kök ve gövdelerine, şimdiki zaman eki (-yor) getirildiğinde kelime sonundaki sesli daralma yaşar. Bu daralmayı ortaya çıkaran durum ise (y) harfinin daraltıcı etkisidir.
Örneğin:
-
Söyle-yor > Söyl (ü)yor,
-
Anla-yor > Anl (ı)yor.
Bu durum, Türkçe’nin doğru telaffuzunu sağlar ve dilin akıcılığını artırır. Ünlü daralması, hem yazım noktasında hem de gündelik yaşamda söylerken bu kurala mutlaka uyulmalıdır.
Bazı özel durumlar da vardır. Örneğin, ‘ye, de, ne’ sözcükleri adına (y) kaynaştırma ünsüzünden önce daralma yaşanır. Bu durumu örneklerle açıklamak gerekirse:
-
ye - y - ecek > yiyecek,
-
ye - y - elim > yiyelim.
Bu gibi durumlara dikkat ederek ünlü daralmasının bazı sessiz harflerin arkasında ya da sesin sonunda olduğunu anlamak mümkün. Bazı durumlarda ise herhangi bir daralma yaşamayan kelimeler bulunmaktadır. Bu iki durumu da birbirinden ayırmak büyük öneme sahiptir.
