“Ben Türk Bilge Kağan, tanrı istediği için kağanlık tahtına oturdum.” Bilge Kağan. Yukarıdaki sözden hareketle ilk Türk devletlerinin yapısı hakkında neler söylenebilir?

Question

“Ben Türk Bilge Kağan, tanrı istediği için kağanlık tahtına oturdum.” Bilge Kağan
Muharrem Ergin, Orhun Abideleri, s. 17.
Yukarıdaki sözden hareketle ilk Türk devletlerinin yapısı hakkında neler söylenebilir?

Answer 1

Bu söz, Bilge Kağan’ın yazdırdığı Orhun Yazıtları’ndan bir alıntıdır. Bu yazıtlar, ilk Türk devletlerinin yapısı hakkında önemli bilgiler vermektedir. İlk Türk devletlerinin yapısı şu şekilde özetlenebilir:

• Devletin başında kağan adı verilen bir hükümdar bulunurdu. Kağan, Tanrı tarafından verilen kut adı verilen bir yönetme yetkisine sahipti. Kağan, devletin siyasi, askeri ve dini lideriydi. Kağanın kardeşi veya oğlu ise batı kağanı olarak ikinci derecede bir yöneticiydi.
• Devletin yönetiminde kağana yardımcı olan kurultay adı verilen bir meclis vardı. Kurultay, boyların temsilcilerinden oluşurdu. Kurultay, devlet işlerini görüşür, kağanı seçer ve denetlerdi. Kurultay, kağanın yetkisini sınırlayan bir denge unsuru olarak işlev görürdü.
• Devletin idari yapısı, boyların birleşmesinden oluşan budun adı verilen bir ulus anlayışına dayanırdı. Budun, aynı soydan gelen, aynı dili konuşan, aynı töreye bağlı olan ve aynı bayrağı taşıyan insanlardan oluşurdu. Budun, kağana bağlılık yemini eder ve ona vergi ve asker verirdi.
• Devletin toplumsal yapısı, aile, urug, boy ve budun şeklinde bir hiyerarşiye sahipti. Aile, toplumun en küçük birimi olup, çekirdek aile tipi yaygındı. Urug, ailelerin birleşmesiyle oluşan bir klanı ifade ederdi. Boy, urugların birleşmesiyle oluşan bir kabileyi ifade ederdi. Budun ise boyların birleşmesiyle oluşan bir ulusu ifade ederdi.
• Devletin ekonomik yapısı, göçebe hayat tarzına uygun olarak hayvancılık, ticaret ve el sanatlarına dayanırdı. Hayvancılık, Türklerin temel geçim kaynağı olup, at, koyun, keçi, deve, sığır gibi hayvanlar yetiştirilirdi. Ticaret, Türklerin diğer milletlerle ilişkilerini geliştiren bir faaliyet olup, İpek Yolu gibi önemli ticaret yolları üzerinde bulunmaları avantaj sağlardı. El sanatları, Türklerin kültürel zenginliğini yansıtan bir uğraş olup, dokumacılık, demircilik, madencilik, dericilik, çömlekçilik, müzik, resim gibi alanlarda üretim yapılırdı.