28 kez görüntülendi
Türkçe kategorisinde  

2 Cevaplar

0 beğenilme 0 beğenilmeme
 
tarafından düzenlendi
İnce Kalın
Düz Yuvarlak Düz Yuvarlak
Dar i ü ı u
Geniş e ö a o

Dilimizdeki bir sözcüğün ilk hecesinde  “a, ı, o, u” kalın sesli harflerinden biri varsa sonraki hecelerdeki sesli harfler de kalın olmak zorundadır; sözcüğün ilk hecesinde “e, i, ö, ü” ince sesli harflerinden biri varsa bundan sonra gelen sesli harfler de ince olmak zorundadır. Kalınlık-incelik uyumu olarak da bilinen bu kurala “büyük ünlü uyumu” diyoruz. Bir sözcüğün büyük ünlü uyumuna uyup uymadığını görebilmeniz için kalın ve ince sesli harfleri tanımamız gerekmektedir.

Kalınlık kuralı: Bir sözcüğün birinci hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın olur:

  • adım, ağız, ayak, boyunduruk, burun, dalga, kırlangıç

İncelik kuralı: Bir sözcüğün birinci hecesinde ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur:

  • beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzük

Dudaksıl uyuma göre her kelime ya düzlük ya yuvarlaklık kuralı olabilir:

Düzlük kuralı: Bir sözcöğün birinci hecesinde düz bir ünlü (a, e, ı, i) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de düz olur.

  • adım, ağız, ayak, beşik, bilezik, dalga, gelincik, kırlangıç, vergi

Yuvarlaklık kuralı: Bir sözcöğün birinci hecesinde yuvarlak bir ünlü (o, ö, u, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de yuvarlak olur.

  • boyunduruk, burun, gözlük, yüzük

Değişim geçirmeyen ekler

-gil-ken-leyin-mtırak ve -yor ekleri büyük ünlü uyumuna uyacak şekilde değişim geçirmez:

  • akşam-leyin, bakla-­gil, çalışır-ken, ekşi-mtırak, yürü-yor gibi.

-daş eki incelik kuralına uyan sözcüklere eklendiğinde büyük ünlü uyumunu bozar:

  • din-daş, gönül-daş, meslek-taş, ülkü-daş.

-ki aitlik eki kalınlık kuralına uyan sözcüklere eklendiğinde büyük ünlü uyumunu bozar:

  • akşamki, yarınki, duvardaki, yoldaki, ondaki, onunki.

Bağlaç olan ki ise "ayrı yazıldığı için" büyük ünlü uyumu aranmaz:

  • Derslerine sıkı çalış ki başarılı olabilesin. (bağlaç)

İstisnâlar

Genelde ilk heceden sonra hem geniş hem de yuvarlak ünlüler kullanmazlar.

  • dudak, duvak

Geniş bir ünlü düzlendikten sonra gelecek ünlü de düz olur çünkü uyum soldan yayar.

  • üzengi gibi

Büyük ünlü uyumu, başka dillerden Türkçeye geçmiş olan sözcüklerde aranmaz. Bu sözcükler Türkçeye geçirilirken her zaman büyük ünlü uyumuna uyacak şekilde değişim geçirmezler:

  • ahenk, badem, ceylan, çiroz, dükkân, fidan, gazete, hamsi, kestane, limon, model, nişasta, pehlivan, selam, tiyatro, viraj, ziyaret, sevda vs.

Büyük ünlü uyumu her Türkçe sözcükte sağlanmayabilir. Bazı sözcükler öztürkçe olmasına rağmen zamanla ses değişimi gibi çeşitli etkenlerle büyük ünlü uyumu kurallarının dışında kalmışlardır:

  • anne (ana), dahi (daha), elma (alma), hangi (kangı), hani (kanı), inanmak (ınanmak), kardeş (karındaş->kardaş), şişman (-man ekinin özelliği ile) vb.

Birleşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz:

  • açıkgöz, bilgisayar, çekyat, hanımeli

Büyük ünlü uyumuna uymayan veya bu uyumun aranmadığı sözcüklere gelen ekler, kalınlık incelik bakımından genellikle son hecenin ünlüsüne uyar:

  • adalet-li, anne-si, kardeş-lik, meslektaş-ımız, şişman-lık vs.

Son ünlüleri kalın harf olmasına karşın ince şekilde telaffuz edilen bazı alıntı kelimeler, ince ünlü ile başlayan ekler alır çünkü kelimenin son ünsüzü ince söylenir:

  • alkol > alkolü, hakikat > hakikati, kabul > kabulü, kontrol > kontrolü, saat > saate.

Tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

  • Türk, berk, yap, sert, sürt, et, ay ve benzeri.

0 beğenilme 0 beğenilmeme
 

Bir kelimenin birinci hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de kalın, ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur: adım, ayak, boyunduruk, burun, dalga, dudak, kırlangıç; beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzük vb.

Büyük ünlü uyumuna aykırı olan Türkçe kelimeler de vardır: anne, dahi, elma, hangi, hani, inanmak, kardeş, şişman vb.

Alıntı kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz: ahenk, badem, ceylan, çiroz, dükkân, fidan, gazete, hamsi, kestane, limon, model, nişasta, otomatik, pehlivan, selam, tiyatro, viraj, ziyaret vb.

Bitişik yazılan birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz: açıkgöz, bilgisayar, çekyat, hanımeli vb.

-gil, -ken, -leyin, -mtırak, -yor ekleri büyük ünlü uyumuna uymaz: akşam-leyin, bakla-gil-ler, çalışır-ken, ekşi-mtırak, yürü-yor vb.

-daş (-taş) eki bazı kelimelerde büyük ünlü uyumuna uymaz: din-daş, gönül-daş, meslek-taş, ülkü-daş vb.

-ki aitlik eki büyük ünlü uyumuna uymaz: akşamki, duvardaki, karşıki, onunki, yarınki, yoldaki vb.

Büyük ünlü uyumuna girmeyen kelimelere gelen ekler, kalınlık incelik bakımından son hecenin ünlüsüne uyar: adalet-li, anne-si, kardeş-lik, meslektaş-ımız, şişman-lık vb.

Bazı alıntı kelimelerde ekler bu uyuma girmez: idrak-i, meçhul-e, mentol-de, sembol-ler vb.

Son ünlüleri kalın sıradan olmasına karşın son sesleri ince söylenen bazı alıntı kelimeler ince ünlülü ekler alır: alkol / alkolü, hakikat / hakikati, helal / helalimiz, idrak / idrakimiz, kabul / kabulü, kontrol / kontrolü, protokol / protokole, saat / saate, sadakat / sadakati, santral / santraller

Hoş geldiniz, onlineodev.com sizlere sorularınızın diğer kullanıcılarımız tarafından cevaplanması için bir ortam sağlar.
  1. fahri

    15766 puan

  2. Miyase

    11701 puan

  3. murat

    8389 puan

  4. sevgi

    6924 puan

  5. kemal

    5860 puan

13.9k soru

14.2k cevap

66 yorum

682 kullanıcı

...