Fiil çatısı, Türkçede bir fiilin özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyi gösterir. Yüklemin özne ve nesne ile olan ilişkisi, cümlenin anlamını belirler. Türkçede dört tür fiil çatısı bulunmaktadır:
-
Olumlu Çatı: İşi yapan gerçek bir öznenin bulunduğu fiillere etken fiil denir. Örneğin:
-
“Babam her gün kitap okuyor.” Bu cümlede “okuma” eylemini yapan bir özne (babam) vardır. İşi yapan öznenin kendisi olduğu için bu cümlenin yüklemi etken çatılıdır.
-
“Bu kitabı dün aldım.” Burada “alma” eylemini gerçekleştiren bir özne vardır, ve cümlede işi yapan belli olduğu için yüklemi çatısına göre etken çatılıdır.
-
Olumsuz Çatı: İşi yapan gerçek bir öznenin bulunmadığı fiillere edilgen fiil denir. Örneğin:
-
“Bu iş yapılmaz.” Burada işi yapan gerçek bir özne yoktur, bu nedenle yüklemi çatısına göre olumsuz çatılıdır.
-
Geçişli Çatı: Fiillerin nesne alabildiği durumlarda kullanılır. Örneğin:
-
“Benim sözlerimi herkes anladı.” Bu cümlede “anlama” işini gerçekleştiren gerçek özne “herkes” sözüdür. Yükleme sorulan “neyi” sorusuna cevap veren “sözlerimi” ise nesnedir. Bu cümlenin yüklemi öznesine göre geçişlidir.
-
Geçişsiz Çatı: Fiillerin nesne almadığı durumlarda kullanılır. Örneğin:
-
“Çocuklar oyun sahasının yokluğundan yakınıyor.” Burada “yakınma” işini gerçekleştiren gerçek özne "çocuklar"dır. Eylemi gerçekleştiren gerçek özne olduğuna göre cümlenin yüklemi çatısına göre geçişsizdir.
Fiil çatısı, öznelerine ve nesnelerine göre bu şekilde incelenir ve cümlenin anlamını derinleştirir. İsim cümlelerinde çatı aranmaz; bu özellik sadece fiil cümlelerinde geçerlidir.
